Чорай ялын историйже

Рубрика: Марий йула

Пагалыме лудшына-влак, ме таче тыланда изишак Чорай ялын историйже нерген лудаш темлена. Материалым Сергей Сагадеевич Сагадеевын «История деревни Чураево» книгаж гыч налме. Книган авторжо 1923 ий 19 сентябрьыште Уфа губернийысе Пўрє кантонысо Чорай ялыште шочын. 1941 ий 21 июльышто Йошкар армийышке служитлаш каен. Сарапул олаште стрелково-пулеметный училищыште кандаш тылзе
тунеммеке да лейтенант званийым налмеке, фронтышко каен. Калинский фронтышто кредалын. Сусырген. Госпитальыште эмлалтмеке, 20-шо Белорусский фронтышто Эрвел Пруссийыште кредалын. Се‰ымашым лач тушто вашлийын. Сар деч вара МГБ-ште (Государственный безопасность министерство) служитлен, 1959 ийыште Башкирский АССР МВД-ш куснен. 1963 ий гыч – Уфа оласе кўртньє корно станцийыште
милицийын линейный отделыштыже. 1976 ийыште, Совет Армий радамыште да МГБ-МВД-милиций органлаште 35 ий утла служитлымеке, пенсийыш лектын. Служба деч яра жапыште Сергей Сагадеевич шочмо ялже нерген тўрлє информацийым поген да 2014 ийыште «История деревни Чураево» книгам савыктен луктын. Книган тиражше пеш изи – 170 экземпляр веле. Сандене возымыж нерген ятыррак е‰ лудын
кертше манын, ме икмыняр ужашыжым, марлаш кусарен, «Келшымаш» газетыште савыктена.

Чорай ялын историйже
Пагалыме лудшына-влак, ме таче тыланда изишак Чорай ялын историйже нерген лудаш темлена. Материалым Сергей Сагадеевич Сагадеевын «История деревни Чураево» книгаж гыч налме. Книган авторжо 1923 ий 19 сентябрьыште Уфа губернийысе Пўрє кантонысо Чорай ялыште шочын. 1941 ий 21 июльышто Йошкар армийышке служитлаш каен. Сарапул олаште стрелково-пулеметный училищыште кандаш тылзе
тунеммеке да лейтенант званийым налмеке, фронтышко каен. Калинский фронтышто кредалын. Сусырген. Госпитальыште эмлалтмеке, 20-шо Белорусский фронтышто Эрвел Пруссийыште кредалын. Се‰ымашым лач тушто вашлийын. Сар деч вара МГБ-ште (Государственный безопасность министерство) служитлен, 1959 ийыште Башкирский АССР МВД-ш куснен. 1963 ий гыч – Уфа оласе кўртньє корно станцийыште
милицийын линейный отделыштыже. 1976 ийыште, Совет Армий радамыште да МГБ-МВД-милиций органлаште 35 ий утла служитлымеке, пенсийыш лектын. Служба деч яра жапыште Сергей Сагадеевич шочмо ялже нерген тўрлє информацийым поген да 2014 ийыште «История деревни Чураево» книгам савыктен луктын. Книган тиражше пеш изи – 170 экземпляр веле. Сандене возымыж нерген ятыррак е‰ лудын
кертше манын, ме икмыняр ужашыжым, марлаш кусарен, «Келшымаш» газетыште савыктена.
Киптан да тудын тукымжо
Чорай – яллан негызым пыштыше е‰ын лўмжє. Ожсо йўла почеш, илемлан тудлан негызым пыштыше е‰ын лўмжым пуэныт. Тачысе кечылаште, марий илем лўм-влакым руш-йылмышке йо‰ылыш кусарымылан кєра, ял лўм-влак рушлаже йо‰ылыш йо‰гат. Мутлан, Эшым, марий лўм, рушлаже Ишимово манылтеш. А Лэпешка лўман е‰ын лўмжым нумалше ял Лепешкинош савырнен. Баймурзино ондак яллан негызым пыштыше Паймырза лўман е‰ын лўмжым нумалын. Варажым Ардаш манылташ тў‰алын. Ардашыже (Ардашер) Паймырзан эргыже лийын.
Марий-влак ондак памаш-влаклан поян изи э‰ерла воктене шинчыныт. Кугезына-влак илыме вер-шєрым йўдвел да эрвел могырла гыч пуышо йўштє мардежла деч курык-влак араленыт. Тидым тыгай ял-влакын верланымышт рашемда: Тынбай, Кучывай, Тєлдє, Ардаш, Эшым, Лэпешка, Чорай, Пекшек да моло.
У верым кычалмаш Киптанын ватыже да кум эргыже лийыныт. Кугурак эргыже Чорай лўман лийын, кыдалаш эргыже – Курманай, изи эргыже
– Сарвай.Киптан ешыж дене ожно кушто илен, раш каласаш неле. Но, илыш-йўлам шотыш налаш гын, нуно Марий элыште иленыт манын кертына.
Киптан кум эргыж дене пырля у кундемышке кум ий почела кажне ке‰ежым толын. Телылан нуно мє‰геш каеныт. Илаш у вер-шєрым нуно калыкнам кугыжа власть шыгыремдымылан да виеш тыныш пуртымылан кєра кычалыныт.
Ту жапыште, кунам тышке Киптан ден эргыже-влак толыныт, тиде вер-шєрышто йырым-ваш пич чодыра кушкын. Тышке толмеке, нуно илемым чо‰аш келшыше верым кычалыныт, сонарленыт, емыжым погеныт, мўйым кўзеныт. Тў‰ сар да сонарлыме куралышт пикш
(йо‰еж) лийын. Ондак нуно кўр гыч ыштыме омашыште иленыт. Илемым кок э‰ер ушнымаште ышташ келшеныт. Тышечын тў‰алын умбакыже э‰ер серын мучкыж дене яндар памаш-влак шолын лектыт. Тиде э‰ерын лўмжє – «Йўмє э‰ер». Тудет кечывалвел гыч йўдвелкыла йога да Тєргым э‰ерышке йоген пура. Э‰ер Чорай ялым кокыте шелеш. Киптанмыт илыме омаш деч йўдвел деч кечывалвелкыла Тєргымтўр ялын эрвел могырныжо вес э‰ер йога.
Кызыт Киптанын илыме омаш олмышто пасу кия, тораште огыл посадка шындалтын – тудо Тєргымтўр ден Чорай мланде кокласе чеклан шотлалтеш.

Эртыше ок мондалт
Киптан эргыж-влак дене пырля тыште кум ке‰еж илыме жапыште ятыр событий лийын. Нуным калык але мартеат шарнен ила.
Икана йўдым, Киптанмыт тыште кумшо ке‰еж илыме жапыште, Киптан, Чорай, Курманай да Сарвай эргыже-влак тулото воктене маленыт. Кенета Киптаным кыштыртатыме йўк кынелтен. Шинчажым почмеке, тудо тул деч тораште огыл шем маскам ужын. Малыше эргыже-влакым кынелтыде да йўкым лукде, Киптан йо‰еж ден нєлым (стрелам) кидышкыже налын да кийымаж гычак маскам лўен. Ир янлык уло кертмыж дене мўгыралтен да чодырашке кудалын.
Эргыже-влак кынелмеке, Киптан нунылан маска кыша дене каяш кўштен. Эргыже-влак тулото деч тораште огыл пуше‰гышке керылтше вўран нєлым муыныт да маска сусыргымым умыленыт. Тулвуйым кидыш налын, нуно маскам кычалын каеныт. Тулото деч пешак тораште огыл колышо маскам муыныт. Нєлє тунаре вийын да туран чо‰ештен улмаш – маска вошт лектын да пуше‰гышке керылтын.
Калык Киптанмыт кум ке‰еж илыме жапысе вес лийшымат шарнен ила.
Омашыж дечын тораште огыл Киптан писте кєргашыште мўкш ешым муын. Пеленже улшо Сарвай эргыжлан тудо «Поянлыкат уло улмаш» манын каласен. Эргыже-влак тиде пуше‰гым руэн сўмыреныт, мўйым кўзеныт, печкем ыштеныт да омаш деч тораште огыл тоеныт.
Нылымше ийлан, куснен толмеке, нуно тиде печкем кўнчен луктыныт. Мўй идалык жапыште пўрышкє савырнен. Тудым йўмеке, чыланат моткоч руштыныт.
У верыште верланымекышт, Чорай дене ик случай лийын.
Теле тў‰алтыште Киптан кырпак лум дене оралте воктечын эртен кудалше рывыжым ужын да Чорай эргыжлан тудым кучаш кўштен. Ечым писын чийымеке, Чорай рывыж почеш куржын. Пеленже тудо кид йымалкыже логалше пу кольмым гына солалтен шуктен, а йо‰еж ден нєлє-
влакым солалташ жапше лийын огыл. Киптан Чорайлан яра кид дене рывыжым кучен от керт манын кычкыралын, но тудетын кышаже ече пундашыже веле койын кодын. Чорай рывыж почеш кужу жап куржын, икмыняр жап гыч тудет ноен да шуйнен возын. Нойышо рывыжым Чорай пу кольмо дене перен пуштын да йолашышкыже чыкен. Мє‰геш пєртылмекыже, ачаже йодын: «Рывыж кушто?». Чорай поктен шым шу манын. Киптан Чорайым вурсаш тў‰алын. Ик тат гыч рвезе шыргыжалын, йолашыж гыч рывыжым луктын да ачаже ончыко пыштен.

У верыште
Кум ий толын коштмеке, Киптан ешыж дене тышке илашак куснен. Эргыже-влак тўрлє вере илемым чо‰еныт. Кугурак Чорай эргыжым Киптан кызыт Тє‰гак ял верланыме олмышко колтен. Татарла «тундек» (тумгек) «моловуй» але «мучывуй» лиеш. Чорай илем тушто йогышо э‰ерын шола серыштыже тєва верыште верланен. Тиде э‰ер мучаште тудын шола серже купан да мучывуян. Тидлан кєра илемат
Тє‰гак (мучывуян) манылташ тў‰алын. Кызытсе жаплан куп кошкен, но мучывуй-влак кодыныт. Тиде ял татар ял-влак деч тораште огыл верланен. Киптан чорайым ужатен колтымыж годым тыге каласен: «Тый виян улат, татар-влак дене илен кертат».
Ик жап гыч тышке Киптан ватын Илик да Милик шольыжо-влак куснен толыныт.
Тє‰гакыште Чорай кок ий илен. Тылеч вара тудо ачаж деке пєртылын. Тє‰гак ялыште шке ешышт дене Илик ден Милик илаш кодыныт, лач нуно Тє‰гак яллан негызым пыштышылан шотлалтыт.
Ме уже возенна: Чорай Киптанын кугурак эргыже лийын. Тудо моткоч чолга да чулым, виян да кугу капан улмаш (кугытшо кок метр утла лийын). Чорайын арверже-влак, мутлан ик ечыже, уныкаж-влак дене XVIII курым марте аралалтыныт. Тиде ече дене нуно пакчаш пурымо аньыкым петыреныт улмаш. Аньыкыш пурымо тиде о‰а нерген Шумат лўман эргын куваваж дене мутланымыже палдара. Кумда ечым
ужмеке, Шумат куваваж дечын йодын: «Кувавай, тиде кумда о‰ан мучашыже молан кадыр?».
Кувава тиде кок гана кугезе Чорай кочатын ечыже манын вашештен. Шумат кугеммыж годым тиде о‰а моткоч кумда да ече нер гай мучашан ыле манын ойлен. Шумат Чорай тукымын нылымше йыжы‰же лийын. Тудын Баркий лўман ик ўдыржє веле улмаш. Баркий 1905 ий-ыште, але ик-кок ий ончыч але варарак шочын, но икшывыже лийын огыл. Шуматмыт илыме кудо кызытсе ял клуб ден сельпо кевыт коклаште верланен. Тиде – Чорай илыме вер.
Киптан кыдалаш Курманай эргыжлан верланаш Чорай деч куд километр эрвелне кийыше вер-шєрым ончыктен. Марий-влак тиде ялым Тєргымтўр (Тєргым э‰ер сер) маныт. Калык ялым тыге манеш гынат, официально ял Курманай лўмеш Курманаево манылтеш. Но марий ял-влак Тєргым э‰ер йогымо мучко тудын серлаштыже верланеныт. Тугеже нине ял-влакым чылаштымат Тєргымтўр манаш лиеш. Кугезе
нерген шарнымашым аралаш манын, ялым Курманай манаш келшеныт, рушлаже – Курманаево.
Эн изи, йєратыме Сарвай эргыжым Киптан пеленже – Чорай ял олмышто кодаш лийын. Вет марий йўла почеш ача-ава суртышто эн изи эрге кодын. Но ик жап гыч, сонарыште кылмымеке, Сарвай черланен да ош тўня дене чеверласен.
Сарвай колымо деч вара Киптанын суртыштыжо тулык ватыж ден ўдыржє кодыныт. Сарвайын моло икшывыже лийын огыл.
Тидлан кєра Киптан кугурак Чорай эргыжым ўжын конден.
Тє‰гак илемыште ешышт дене Илик ден Милик кодыныт. Тыге Киптан да тудын кугурак Чорай эргыже илыме илем, варажым – ял, Чорай манылташ тў‰алын. Тудо Йўмє э‰ер воктене икымше омаш-влак дечын километр утла тораште верланен.
Тиде кундемыш куснен толшо марий-влак, Киптан ешыж дене да моло илем-влаклан негызым пыштыше е‰-влак, эрыкан (ту жаплан – ред.) – нигє илыдыме мландыште верланеныт. Кугезына-влак тиде кундемышке XV але XVI курымышто
куснен толыныт.

Илыш умбакыже шуйна
Куснен толшо-влакын илышышт моткоч неле лийын. Кочкыш ситен огыл, шурно начар шочын. Курал-ўдаш келшыше, куклымо мланде шагал улмаш. Туштыжат ўйжє пеш вашке пытен. Йырым ваш пич чодыра кушкын. Калык утларакшым сонарлен, емыжым, по‰гым поген, вольыкым ашнен илен.
Сарвайын тулык ватыжын илышыжым куштылемдаш манын, Киптан Тє‰гак ялыште Илик деч (Киптанын ватыжын шольыжо) пел киндылан эргыжым (ик эргыже веле лийын) налын. Илик эргыжым суртыштыжо кочкаш укелан кєра ужален маныт. Тидлан ўшанаш, конешне, неле. Илик, очыни, тыгай акым эргым тугок пуэн колташ ойєрылан кєра йодын, але пел кинде ужалымым-налмым пе‰гыдемден. Тиде эргын лўмжє Тойгелде улмаш. Тыге Сарвайын тулык ватыже кок икшывым ончаш тў‰алын: шочмо ўдыржє ден налме Тойгелдем.
XIX курымышто да XX курым тў‰алтыште чорай-влак «Тойгелде – пел кинде» шомакан мыскара такмак-влакым муреныт. Тиде Тойгелдым пел киндылан налмым пе‰гыдемда манаш лиеш.
Чорайын эргыже-влак лийын огытыл, кум ўдыржє веле улмаш. Кушкын шумекышт, Чорай нуным марлан пуэн. Ик ўдыржым – Кужнурыш, кокымшыжым – Марий элыш, кумшыжым – Тынбай ялыш. Чорайын Курманай шольыжын икмыняр эргыже лийын. Тукымжым шуяш иктаж е‰ лийже манын, Чорай шольыжын кокымшо эргыжым ончаш налын. Тудын лўмжє Акмола улмаш.
Акмолам ончаш налме деч кандаш ий вара Чорайын ватыже эргым ыштен. Азаже шочмо деч вара ик жап гыч Чорай деран имньыжым
пукшаш тотар купеч чарнен. Ты жапыште азан эше лўмжат лийын огыл. Сандене могай лўмым пуаш татар купеч дене пырля ка‰ашыме.
Купеч Янаберде лўмым пуаш темлен. Татарла гыч кусараш гын, «уым пуэн» але «чоным пуэн» («Юмо чоным пуэн») лиеш («яна» - у, але
«ян» - чон, «берде» - пуэн). Татар купеч эргым Юмо пуэн, Юмо уым пуэн манын умылтарен, сандене тудлан лач Янаберде лўмым пуаш
кўштен.
Тыге, Чорай яллан негызым Киптан пыштен. Тукымжым Чорай эргыже шуен. Тудын деч вара Киптан тукымым ончаш налме Акмола эргыж дене шкенжын Янаберде эргыже, тыгак пел киндылан налме Тойгелде шуэныт. Нуно кумытын Чорай ялыште илыше-влакын (пошкыртла
- Сурай) кугезышт улыт. Каласен кодаш кўлеш: икмыняр жап вара Чорайышке эше ик тукымлан негызым пыштыше е‰ толын. Икана Чорай ялыште илыше ик марий Тактагул ял гыч икшыван ўдырамашым налын толын. Икшывыжын, эргыжын, лўмжє Калет улмаш. Тудо у тукымлан негызым пыштен. Калетын эргыже-влак XIX курым кыдалне шочыныт. Тугеже Калет аваж ден пырля Чорай ялышке XIX курым тў‰алтыште толын.

0
45


0
Оставить комментарий